“Tekrar Savcılığa Başvurun”: Korumayan Bir Ombudsmanın Türkmenistan’daki İşlevi Nedir?

“Tekrar Savcılığa Başvurun”: Korumayan Bir Ombudsmanın Türkmenistan’daki İşlevi Nedir? Bir kadın, İnsan Hakları Ombudsmanına cinsel şiddeti, bir çocuğa yönelik şiddeti ve devlet kurumlarının etkisizliğini bildiriyorsa, verilecek yanıt yalnızca “aynı makamlara tekrar başvurun” olmamalıdır. 4 Eylül’de Turkmen.news, Jeren Altyyeva ve reşit olmayan kızının Mesgen Akmammedov tarafından şiddete maruz bırakıldıklarına ilişkin beyanlarıyla ilgili yeni bilgiler yayımladı. Jeren, etkili bir soruşturma yürütülmesini sağlamak amacıyla yaptığı çok sayıda başvurudan sonuç alamamasının ardından Türkmenistan İnsan Hakları Ombudsmanı Yazdursun Gurbannazarova’ya başvurdu. Jeren, Ombudsmana danışmanlık almak ya da başka bir devlet kurumunun adresini öğrenmek için başvurmadı. Başvurusunda, maruz kaldığını bildirdiği şiddeti, kızının durumunu ve savcılık makamlarına defalarca başvurmasına rağmen kendilerine etkili bir koruma sağlanmadığını ayrıntılı şekilde anlattı. Ancak Ombudsmanın yanıtı, fiilen Türkmenistan Başsavcılığına yeniden başvurulması tavsiyesinden ibaret kaldı. Bu nedenle temel bir soruyu açıkça sormak gerekiyor: Sayın Gurbannazarova, o hâlde Ombudsmanın görevi nedir? İnsan Hakları Ombudsmanlığı kurumu, tam da bir kişinin haklarının ihlal edildiğini ve olağan devlet mekanizmalarının kendisine etkili bir koruma sağlayamadığını bildirdiği durumlarda devreye girmek için vardır. Türkmenistan’ın “Ombudsman Hakkında” Kanunu, Ombudsmana yalnızca vatandaşların dilekçelerini kabul etme yetkisi vermemektedir. Ombudsman, yetkili devlet kurumlarına başvurabilir, iddia edilen insan hakları ihlallerinin incelenmesini talep edebilir ve ihlal edilen hakların yeniden tesis edilmesi amacıyla kanunda öngörülen mekanizmaları kullanabilir. Peki bu davada söz konusu yetkiler neden tam olarak kullanılmadı? Jeren’in bildirdiği hususlar hakkında neden kapsamlı bir inceleme başlatılmadı? Önceki incelemelere ve uzman değerlendirmelerine ilişkin belgeler talep edilip incelendi mi? Reşit olmayan bir çocuğa ilişkin iddialar gerektiği şekilde değerlendirildi mi? Jeren neden, etkisizliğinden şikâyet ettiği aynı sistemin içine yeniden gönderildi? Bu yaklaşım, söz konusu olayın sıradan bir idari uyuşmazlık olmaması nedeniyle çok daha ciddi bir kaygı yaratmaktadır. Burada bir kadına ve çocuğa yönelik cinsel şiddet iddialarından ve kız çocuğunun intihar girişiminde bulunduğuna ilişkin bildirimden söz edilmektedir. Böylesine ağır bir durumda Ombudsman, bürokratik zincirin bir başka halkasına dönüşmemelidir: Savcılık → Başsavcılık → Ombudsman → yeniden Savcılık. Bu, etkili bir insan hakları koruması değildir. Bu, kapalı bir döngüdür. “Dayanch” Sivil Hareketi İnsan Hakları Platformu / Türkmenistan, Yazdursun Gurbannazarova’ya doğrudan çağrıda bulunarak Jeren Altyyeva’nın başvurusunu esas yönünden yeniden incelemesini ve kanunun Ombudsmana verdiği yetkileri kullanmasını talep etmektedir. Biz hiç kimsenin yargılama yapılmadan suçlu ilan edilmesini talep etmiyoruz. Talebimiz, ağır şiddet iddialarının etkili ve tarafsız biçimde incelenmesi ve anne ile çocuğa gerçek bir koruma sağlanmasıdır. Ombudsmanlık kurumunun bağımsızlığı ve gerekliliği, özenle hazırlanmış yıllık raporlarla değil, tam da böyle vakalarda ortaya çıkar. Bir kişi birçok devlet kurumuna başvurmuş ve sonuç alamadıktan sonra ihlal edilen haklarının korunması için Ombudsmana geliyorsa, bu kurumun gerçek işlevi işte o zaman sınanır. Sayın Gurbannazarova, Jeren Altyyeva savcılık makamlarına zaten başvurdu. Size gelmesinin nedeni, tam da bu yolun kendisine ve çocuğuna etkili bir koruma sağlamamış olmasıdır. Onu yeniden aynı yere göndermek, temel sorunu çözümsüz bırakmak anlamına gelir. Eğer Ombudsman bile mağduru, etkisizliğinden şikâyet ettiği makamlara geri gönderiyorsa, Türkmenistan’da insan haklarını kim koruyacak?